SỐ LƯỢT TRUY CẬP

2
8
3
4
3
4
5
1
Tin tức sự kiện 28 Tháng Giêng 2011 7:45:00 SA

Hình ảnh con mèo trong tâm thức dân gian người Việt

 

Mới đây, các nhà khoa học phát hiện bằng chứng thuần hóa mèo cổ nhất của con người qua việc một con mèo được chôn cùng với chủ của nó trong một nấm mồ ở thời kỳ đá mới trên đảo Cyprus, cách nay 9.500 năm.
Điều đó cho thấy rằng, mèo là một trong những loài vật được con người thuần hóa từ rất sớm. Do đó, trong tình cảm của con người, mèo là con vật thân thuộc và rất gần gũi. Vì thế trong kho tàng văn chương truyền khẩu của thế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng có rất nhiều ca dao, tục ngữ, thành ngữ nói về hình ảnh con mèo một cách sâu sắc và đầy ý nghĩa. Nhân dịp đón năm mới Tân Mão - 2011, xin được giới thiệu những hình ảnh tiêu biểu về con mèo trong tâm thức dân gian người Việt.
Với người Việt Nam, mèo là con vật thân thích trong mọi nhà. Vì thế, trong lời ăn tiếng nói hằng ngày,người bình dân dùng khá nhiều tục ngữ, thành ngữ chứa đựng hình ảnh mèo. Phần lớn các tục ngữ, thành ngữ ấy đều mang hàm ý phê phán, chế giễu, đả kích những thói xấu, những tính cách thấp hèn của người đời. Đơn cử như dùng hình ảnh mèo chuột để làm đối tượng so sánh với những biểu hiện, sắc thái, tâm trạng của con người trong cuộc sống thường nhật: Lôi thôi như mèo sẩy chuột: chỉ sự thẫn thờ, ngơ ngác của người đang tiếc rẻ, vì trót lầm lỡ một dịp may nào đó; Mèo nhỏ bắt chuột con: Khuyên hãy biết liệu sức mình mà đảm đương công việc; Tiu nghỉu như mèo cắt tai: thất vọng buồn ảo não, không muốn nói năng, không muốn làm gì. Ăn như mèo: Là ăn từ tốn, từng miếng một. Phụ nữ ăn nhỏ nhẻ được khen là có nết. Nhưng đàn ông ăn như mèo thì bị chê bai, cho là tật xấu; Mèo khen mèo dài đuôi: Tự đề cao, khen ngợi mình; Lèo nhèo như mèo vật đống rơm: Nói dai, nói đi nói lại để nài xin… Ở cấp độ mỉa mai, châm biếm, đả kích, giễu cợt thậm chí là khuyên răn hãy cảnh giác với những loại người “mèo chuột” ấy, ta gặp cách nói bằng những hình ảnh ẩn dụ: Mèo già lại thua gan chuột nhắt: Người có ưu thế lại bất lực, thất bại trước sự mạnh mẽ của kẻ bình thường;Chuột gặm chân mèo cũng mang hai nét nghĩa: chỉ sự liều lĩnh, dại dột làm việc nguy hiểm; hoặc chỉ việc lâm vào hoàn cảnh trớ trêu, phải thực hiện hành vi táo bạo, bất lợi; hay: Chó giữ nhà, mèo bắt chuột: ý nói ai cũng có nghề nghiệp chuyên môn của mình, đừng tị nạnh nhau, và cũng đừng can thiệp vào việc của nhau; Chó chê mèo lắm lông: Phê phán kẻ không thấy lỗi mình, mà chỉ thấy lỗi người; Có ăn nhạt mới thương tới mèo: Ngụ ý người ta có lâm cảnh khổ thì mới biết thương người không may mắn bằng mình; Hùm mất hươu hơn mèo mất thịt: Càng mất quyền lợi ở địa vị cao thì càng đau khổ hơn người ở địa vị thấp; Im ỉm như mèo ăn vụng: ám chỉ những kẻ cố tình che giấu tội lỗi bằng cách im lặng tuyệt đối, hoặc những kẻ hễ thấy lợi là giấu giếm hưởng một mình, không cho ai hay biết; Mèo già hóa cáo:Ngụ ý người già sống lâu nên đúc kết được nhiều kinh nghiệm quý báu. Cũng còn nghĩa là người mới đầu làm việc gì thì rụt rè nhút nhát, nhưng ở lâu năm thì tinh ma ranh mãnh.
Bên cạnh các tục ngữ, thành ngữ, hình ảnh con mèo còn in đậm trong tâm thức người Việt qua những câu ca dao, dân ca quen thuộc. Xin bắt đầu từ bài ca dao ngụ ngôn: Con mèo trèo lên cây cau/ Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà/ Chú chuột đi chợ đường xa/ Mua mắm mua muối về giỗ cha con mèo. Phải nói ngay rằng đây là bài ca dao mà hầu như bất cứ người Việt Nam nào cũng đều biết, đều thuộc. Thông qua bài ca dao, những người bình dân muốn lột mặt nạ bọn người gian ác ra mặt đạo đức giả. Mèo đời nào tốt đến mức phải đến hỏi thăm chuột. Tìm người, để hãm hại mà giở giọng “thăm” thì quả là thâm thật! Song, người thấp cổ bé họng đâu dễ bị mắc lừa. Chuột đã chạy thoát, và còn… nhắn lại để đáp lời thăm của mèo, rằng bận đi chợ, mua những thứ xoàng xĩnh nhất là mắm, muối về để lo… giỗ cha kẻ không mời mà đến kia! Một cái tát mạnh, thẳng tay vào bộ mặt của kẻ giả nhân giả nghĩa! Một hình ảnh đầy ẩn ý ngụ ngôn khác cũng được những người bình dân đề cập đến trong bài ca dao: “Con mèo, con mẻo, con meo/ Muốn ăn thịt chuột, thì leo xà nhà”. Thông qua hình ảnh của thơ, người bình dân đã chỉ thẳng ra rằng: Mèo muốn ăn thịt chuột thì phải leo lên xà nhà mới có ăn; cũng như con người vậy “Có làm thì mới có ăn/ Không dưng ai dễ đem phần đến cho”. Suy rộng ra, muốn đạt được một kết quả nào đó, thì phải đem công sức thực hiện những yêu cầu của việc tạo ra cái thành quả kia. Hơn thế nữa, trong cuộc sống có những cái mà ta có được và tự cho là có lợi, là sáng giá, nhưng chỉ có thể đúng khi đặt trong một điều kiện và môi trường thích hợp; còn ở vào một điều kiện và môi trường khác, thì nó có thể trở nên vô nghĩa, bất lợi. Vì thế, trong cuộc sống tốt nhất là chúng ta không nên tự mãn hay khoe khoang về bất cứ thứ gì mà mình có được như sự khoe khoang của mèo và chuột trong câu ca dao: “Mèo khen mèo dài đuôi/ Chuột khen chuột nhỏ, dễ chui dễ trèo”.
Riêng những bài ca dao ngụ ngôn theo một mô típ kiểu “mèo gieo, chó gánh” thì ông cha ta có đề cập đến khá nhiều. Có thể nói, giữa hai con vật thân thuộc nhất với con người là mèo và chó luôn xảy ra những hiện tượng “cơm không lành, canh không ngọt”. Mượn sự thể đó, dân gian muốn nói đến những câu chuyện mèo và chó “gườm” nhau, dạy chuyện đời cho nhau. Dựa vào đặc điểm của hai loài vật nuôi cùng nhà, người bình dân cất lên lời thơ: “Con mèo trèo lên cây vông/ Con chó đứng dưới ngó mong con mèo/ Mèo rằng, sao chó chẳng theo ?/ Lên đây mèo sẽ dạy leo cho mà”. Tuy nhiên, dân gian cũng đã từng có câu: “Cười người chớ có cười lâu/ Cười người hôm trước, hôm sau người cười”.Mặc dù những bài ca dao ngụ ngôn này có nhiều dị bản, nhất vẫn là bài về con người, mèo và ông kễnh. Có rất nhiều bản ghi: “Mèo tha miếng thịt thì đòi/ Kễnh tha con lợn, mắt coi trừng trừng”. Nhưng cũng có bản ghi: “Mèo tha miếng thịt xôn xao/ Kễnh tha con lợn thì nào thấy chi”; hay: “Hùm tha con lợn không sao/ Mèo tha miếng thịt, giễu vào giễu ra”. Có thể ẩn ý của ông cha ta xưa muốn thông qua những hình ảnh đó để ngầm ý nói lên một điều rằng, tật xấu của con người là kẻ mạnh hay tỏ ra đe dọa, ức hiếp kẻ yếu và kẻ yếu thường khoanh tay, rụt cổ trước kẻ mạnh, từ đó mà hướng con người đến những suy nghĩ và hành động đúng đắn hơn.
Ngoài ra, thể loại ca dao ngụ ngôn còn có những bài phê phán hiện tượng lười biếng của con người thông qua hình tượng “Mèo nằm bồ lúa khoanh đuôi/ Vợ anh đẹp lắm, đuổi ruồi không bay”… Đây cũng là mô típ để cho người dân Nam Bộ sáng tạo nên những câu Lý dễ thương như: “Mèo nằm bồ lúa vểnh râu/ Thấy con chuột chạy, ngóc đầu kêu ngoao”…
 
                                                                                    nguyỄn thỊ thỌ

Số lượt người xem: 4125    

TIN MỚI HƠN

TIN ĐÃ ĐƯA

Xem tiếp
Xem theo ngày Xem theo ngày
  • Không tiêu đề
Tìm kiếm